U istoriji Toplice teško je pronaći porodicu čija je sudbina u ratovima za oslobođenje Srbije bila toliko dramatična i istovremeno veličanstvena kao porodica Milačić iz sela Bele Vode kod Prokuplja.
Petorica braće – Đorđe, Bratimir, Božidar, Branislav i Dušan Milačić – otišla su u ratove koji su počeli 1912. godine. Dvojica se nisu vratila: Božidar je poginuo na Solunskom frontu, dok je Bratimir stradao nakon Topličkog ustanka. U porodicu su, međutim, stigla čak četiri odlikovanja Karađorđeve zvezde sa mačevima, najvišeg srpskog vojnog odlikovanja za hrabrost.
Iza ratnih odlikovanja ostala je priča o ogromnoj žrtvi jedne porodice. Njihovi roditelji, Zaharije i Todora Milačić, ispratili su svih pet sinova u rat. Majka ih, međutim, nije dočekala. Tokom Topličkog ustanka 1917. godine ubili su je bugarski vojnici.
Đorđe Milačić – dvostruki vitez Karađorđeve zvezde
Najpoznatiji među braćom bio je Đorđe Milačić, koji je tokom ratovanja stekao reputaciju izuzetno hrabrog oficira i postao jedan od junaka Gvozdenog puka.
Još u Prvom balkanskom ratu proslavio se izviđačkim i diverzantskim akcijama i za hrabrost dobio medalju. U Drugom balkanskom ratu ponovo je odlikovan nakon borbi na Bregalnici.
U Prvom svetskom ratu istakao se u borbama na Ceru i Kolubari, za šta je odlikovan Karađorđevom zvezdom i drugim priznanjima. Na Solunskom frontu komandovao je Drugom četom Gvozdenog puka, a posebno se istakao u borbama za kotu 1212, kada je, prema zabeleženim podacima, zarobio 45 neprijateljskih vojnika i jednog višeg oficira. Za taj podvig dobio je i drugu Karađorđevu zvezdu sa mačevima.
Tokom samo jednog meseca bio je četiri puta ranjavan.
O njegovoj hrabrosti ostalo je zabeleženo i svedočenje vojvode Živojina Mišića, koji je Đorđa Milačića opisao kao neustrašivog junaka i primer hrabrosti i požrtvovanja. Pored dve Karađorđeve zvezde sa mačevima, nosio je i druga visoka srpska i saveznička odlikovanja.
Đorđe je i posle Prvog svetskog rata ostao u vojnoj službi. Dočekao je Drugi svetski rat kao pukovnik jugoslovenske vojske, a 1941. godine odveden je u nemačko zarobljeništvo, iz kojeg se vratio posle rata.
Božidar Milačić – poginuo štiteći saborce
Božidar Milačić, poručnik srpske vojske, borio se u odredu vojvode Vuka na Solunskom frontu.
U borbama kod Lerina, 1916. godine, kada je situacija postala kritična, zalegao je za mitraljez kako bi omogućio svojim saborcima da se povuku. Poginuo je štiteći njihovo odstupanje.
Za junaštvo je posthumno odlikovan Karađorđevom zvezdom sa mačevima. Njegovu pogibiju kasnije je u stihovima opevao poznati pesnik Milosav Jelić.
Bratimir Milačić – ađutant vojvode Pećanca i čuvar arhive Topličkog ustanka
Bratimir Milačić zbog teške rane nije prošao povlačenje srpske vojske preko Albanije. Kada je 1917. godine izbio Toplički ustanak, priključio se vojvodi Kosti Pećancu i postao njegov ađutant.
Bratimir je imao i važnu ulogu u čuvanju istorijske građe o ustanku. Kao pisar, učestvovao je u vođenju i prepisivanju Pećančevog dnevnika, a deo arhive sakrio je u porodičnoj vodenici Milačića u Belim Vodama. Zahvaljujući tome, deo dokumentacije o Topličkom ustanku ostao je sačuvan.
Bratimir je stradao 1919. godine kod Peći, a posmrtno je odlikovan srebrnom Karađorđevom zvezdom.
Branislav Milačić – od Gvozdenog puka do čina potpukovnika
Branislav Milačić prošao je Albansku golgotu i borio se na Solunskom frontu u redovima Gvozdenog puka, zajedno sa svojom braćom.
Nakon rata nastavio je vojnu karijeru i dogurao do čina potpukovnika.
Aprilski rat 1941. godine zatekao ga je u vojsci Kraljevine Jugoslavije, a poput brata Đorđa, završio je u nemačkom zarobljeništvu.
Posle povratka u Prokuplje bio je jedan od uglednijih građana grada.
Dušan Milačić – od “1300 kaplara” do upravnika Narodne biblioteke Srbije
Najmlađi među braćom, Dušan Z. Milačić, ostavio je dubok trag ne samo u ratnoj istoriji već i u srpskoj kulturi i nauci.
Kao mladić je postao pripadnik čuvenog Đačkog bataljona “1300 kaplara”. Ranjen se povlačio preko Albanije, a potom je kao francuski đak školovanje nastavio u Francuskoj i Alžiru.
Kasnije je postao ugledni romanista, književnik, istoričar francuske književnosti i prevodilac. Doktorirao je na Sorboni, i to čak dva puta – prvi put iz oblasti književnosti, a drugi put prava – i ostavio značajan trag u proučavanju francuske književnosti. Bio je profesor, upravnik biblioteke, pozorišni rukovodilac i diplomata.
Posebno značajnu funkciju obavljao je kao upravnik Narodne biblioteke Srbije od 1944. do 1960. godine. Za svoj rad dobio je brojna priznanja, među kojima i Legiju časti.
Dušan Milačić bio je i plodan prevodilac i jedan od značajnih posrednika između srpske i francuske kulture. Njegovo ime danas je vezano za prevode i studije o velikim francuskim piscima, naročito Balzaku. U Prokuplju je 2021. godine u Narodnom muzeju Toplice održana izložba posvećena njegovom životu i delu, koju su organizovali Narodna biblioteka “Rade Drainac” i Ogranak SANU u Nišu, u saradnji sa drugim kulturnim ustanovama.
Priča o porodici koja je zadužila Toplicu
Sudbina braće Milačić predstavlja mnogo više od priče o ratnim odlikovanjima. Ona govori o generaciji Topličana koja je u ratove otišla kao mladići, a iz njih izlazila sa ranama, odlikovanjima, traumama i ogromnim gubicima.
Od petorice braće, dvojica su položila život. Njihova majka Todora ubijena je tokom Topličkog ustanka, dok su preživela braća nastavila svoje živote, svako na svoj način – Đorđe u vojsci, Branislav takođe u vojnoj službi, a Dušan u svetu nauke, književnosti i kulture.
Posebna vrednost njihove priče jeste u tome što su braća Milačić ostavila trag na različitim poljima: od rovova Balkanskih ratova i Prvog svetskog rata, preko Gvozdenog puka i Topličkog ustanka, do srpske kulture i očuvanja istorijske dokumentacije.
Zbog toga priča o njima nije samo priča o herojstvu jednog bratstva. To je priča o žrtvi, hrabrosti, obrazovanju i istrajnosti jedne topličke porodice, čiji su članovi svojim životima obeležili jedan od najburnijih perioda srpske istorije.
Iako je njihova sudbina poznata istoričarima i potomcima, priča o braći Milačić i danas zaslužuje da bude više prisutna u javnosti i kulturi sećanja Prokuplja i Toplice.
