U istoriji Prokuplja posebno mesto zauzima period od 16. do 17. veka, kada je grad bio jedno od važnijih trgovačkih središta u ovom delu Balkana. Tome je značajno doprinela dubrovačka trgovačka kolonija, čiji su trgovci povezivali Toplicu sa velikim evropskim i balkanskim trgovačkim centrima.
Dubrovčani su još pre osmanskih osvajanja imali značajnu ulogu u trgovini na prostoru Srbije i Toplice. Sa osmanskim osvajanjem Balkana trgovačke veze su neko vreme bile prekinute, ali su kasnije obnovljene. Dubrovčani su ponovo počeli da koriste stare trgovačke puteve, među kojima je bio i dubrovački drum koji je jednim delom prolazio kroz Toplicu.
Dubrovačka Republika je zahvaljujući posebnim sporazumima sa Osmanskim carstvom uspela da očuva povoljan položaj svojih trgovaca. Dubrovačke trgovačke kolonije predstavljale su naseobine trgovaca poreklom iz Dubrovnika i njihovih porodica, koje su, iako su poslovale na teritoriji Osmanskog carstva, bile povezane sa matičnom Republikom Dubrovnik.
Kolonija u Prokuplju
Dubrovačka kolonija u Prokuplju bila je posebno značajna. Prema podacima koji se navode u istorijskim izvorima, 1631. godine donet je Statut dubrovačke kolonije u Prokuplju, kojim su uređena prava i obaveze članova kolonije, kao i način njenog upravljanja.
Kolonijom su upravljali kolonijar, odnosno “colloniero”, i skup dubrovačkih trgovaca. Njena osnovna delatnost bila je izvozno-uvozna trgovina, zahvaljujući kojoj je Prokuplje bilo povezano sa brojnim gradovima u regionu i Evropi.
Trgovci iz Prokuplja poslovali su sa Beogradom, Sofijom i Carigradom, ali i sa gradovima u Italiji, dok su trgovačke veze sezale i mnogo dalje. Preko ove mreže iz Toplice su iznošeni proizvodi poput vune, kože i voska, dok su iz zapadnih krajeva, posebno Venecije, u Toplicu stizali različiti proizvodi.
Zahvaljujući tome, Prokuplje je tokom 16. i 17. veka postalo jedno od važnijih trgovačkih mesta. Dubrovačka kolonija u Prokuplju po značaju i kapitalu bila je među najznačajnijim kolonijama na prostoru Balkana, odmah iza Beograda, dok su se među značajnijim centrima nalazili i Novi Pazar i Sofija.
Desetine porodica i pedeset dućana
Najveći procvat kolonija je doživela sredinom 17. veka.
Prema podacima, tada je u gradu živelo oko 60 dubrovačkih trgovačkih porodica, koje su posedovale čak 50 dućana. Dubrovčana je ukupno bilo između 150 i 200, a osim trgovine bavili su se i drugim poslovima i posedovali vinograde i povrtnjake u Prokuplju i okolini.
Takav razvoj trgovine ostavio je dubok trag na sam grad. Period postojanja dubrovačke kolonije smatra se vremenom značajnog privrednog, ali i kulturnog razvoja Prokuplja i Toplice.
O prisustvu Dubrovčana svedoče i podaci iz perioda pre donošenja Statuta iz 1631. godine. Barski nadbiskup Marin Bizzi je 1610. godine, prilikom obilaska ovog dela Balkana, zabeležio da su katolici u Prokuplju tada imali oratorij u kući dubrovačkog kapelana fra Petra Dragišića, koji je služio za potrebe 12 kuća dubrovačkih trgovaca, ali i drugih katolika koji su živeli u gradu. Ovaj podatak pokazuje da je organizovana dubrovačka zajednica u Prokuplju postojala i pre 1631. godine.
„Latinska crkva“ kao trag dubrovačkih trgovaca
Jedan od najvidljivijih tragova ovog perioda i danas postoji u Prokuplju.
U podnožju Hisara nalazi se srednjovekovna crkva poznata kao Latinska crkva, odnosno Jug Bogdanova crkva. Građena je u 14. veku, a naziv “Latinska crkva” povezuje se upravo sa dubrovačkim trgovcima koji su u Prokuplju živeli tokom 17. i 18. veka i u njoj obavljali bogosluženja na latinskom jeziku.
Uz crkvu se nalazilo i dubrovačko groblje, dok je naziv dela Prokuplja Carina ostao kao podsetnik na period kada su u tom delu grada živeli dubrovački trgovci. U blizini se nalazila i Tabak mahala, u kojoj se tradicionalno prerađivala koža.
Danas se Latinska crkva nalazi pod zaštitom države kao spomenik kulture od velikog značaja, pa predstavlja jedan od važnih materijalnih tragova složene istorije Prokuplja.
Ratovi prekinuli trgovački život
Procvat dubrovačke kolonije nije trajao zauvek. Ratovi između Austrije i Osmanskog carstva krajem 17. i tokom 18. veka ozbiljno su pogodili Toplicu i prekinuli ranije trgovačke tokove.
Prvi austrijsko-turski rat 1683–1699. godine doveo je do velikih poremećaja. Austrijska vojska je 1689. godine zauzela Prokuplje, ali se nakon poraza i povlačenja 1690. godine iz ovog kraja, zajedno sa njom povukao i deo stanovništva. Drugi austrijsko-turski rat, vođen 1737–1739. godine, dodatno je uticao na promene u Prokuplju i označio konačan prestanak rada dubrovačke trgovačke kolonije.
Sa nestankom dubrovačke kolonije završava se i jedno od najznačajnijih poglavlja u privrednoj istoriji starog Prokuplja.
Ipak, tragovi tog vremena nisu nestali. Ostali su u nazivima pojedinih delova grada, u starim građevinama i groblju, ali pre svega u istorijskim zapisima koji svedoče da je Prokuplje nekada bilo važno trgovačko mesto povezano sa širokom mrežom puteva i gradova od Balkana do zapadne Evrope.
Dubrovačka kolonija zato nije bila samo zajednica stranih trgovaca u jednom osmanskom gradu. Ona je bila deo perioda u kojem je Toplica bila uključena u međunarodne trgovačke tokove i kada je Prokuplje, zahvaljujući svom položaju i trgovini, doživelo jedan od svojih značajnijih privrednih i kulturnih uspona.
