Istorija Prokuplja i Toplice sa sobom nosi i brojna sećanja na period osmanske vlasti. Među pričama koje su se prenosile generacijama posebno mesto zauzimaju kazivanja o turskim begovima koji su u 19. veku živeli u Prokuplju i okolnim selima.
Prema sačuvanim pisanim dokumentima, ali i narodnom predanju, u sećanju stanovnika Prokuplja i okolnih krajeva posebno su ostali Sulejman-beg i Sadik-beg iz Prokuplja, kao i Momedaj-beg iz Gornje Stražave i Ajdar-beg iz Donje Stražave.
Njihove priče, međutim, nisu iste. Dok su pojedini ostali upamćeni po surovosti i pritiscima prema srpskom stanovništvu, za druge se u lokalnom predanju navodi da su prema Srbima postupali drugačije i da su sa njima održavali dobre odnose.
Sulejman-beg – beg kojeg je narod zapamtio po teroru
Prema dokumentima iz 1835. godine, u Prokuplju je živeo Sulejman-beg, koji je imao veliki uticaj u Toplici. U narodnom sećanju ostao je kao jedan od najomraženijih predstavnika osmanske vlasti.
Prema tadašnjim zapisima i kasnijim kazivanjima, pritisci i nasilje nad srpskim stanovništvom bili su toliko izraženi da su pojedine porodice bile primorane da napuste svoja ognjišta i preko Jastrepca pređu na teritoriju tadašnje Kneževine Srbije.
Slična sećanja vezuju se i za dvojicu braće koji su gospodarili područjem Gornje i Donje Stražave. U narodnom predanju ostali su poznati kao Momedaj-beg i Ajdar-beg, a njihova vlast nad ovim krajevima trajala je decenijama pre oslobođenja Toplice od Osmanlija.
Sadik-beg – drugačije sećanje na osmanskog gospodara
Za razliku od Sulejman-bega, u lokalnoj tradiciji ostalo je drugačije sećanje na Sadik-bega, koji je živeo u Prokuplju i nakon oslobođenja grada od osmanske vlasti.
Sadik-beg bio je vlasnik kupatila u Prokuplju, a prema sačuvanim podacima i narodnom kazivanju, imao je korektan odnos prema srpskom stanovništvu.
Kada su se tokom oslobođenja Toplice 1877/78. godine tursko i albansko stanovništvo uglavnom povukli iz Prokuplja, Sadik-beg nije napustio grad. Ostao je da živi u Prokuplju još nekoliko decenija, sve do svoje smrti 1911. godine.
Upravo činjenica da je nakon oslobođenja ostao da živi među srpskim stanovništvom predstavlja jednu od zanimljivijih priča iz tog perioda i govori o složenim odnosima koji su postojali među stanovnicima Prokuplja.
Sećanje koje je ostalo duže od jedne epohe
Priče o Sulejman-begu, Sadik-begu, Momedaj-begu i Ajdar-begu deo su šire istorije Toplice u poslednjim decenijama osmanske vlasti.
One istovremeno pokazuju koliko su sećanja na taj period bila različita – od priča o nasilju, prinudi i iseljavanju stanovništva, do primera pojedinaca koji su ostali da žive sa novim stanovništvom i nakon promene vlasti.
Zbog toga su imena pojedinih osmanskih gospodara nastavila da žive u pričama Topličana i dugo nakon oslobođenja kraja od turske vlasti.
