Manastir Ajdanovac posvećen Svetom Đorđu – srednjovekovna svetinja na padinama Jastrepca

Skriven među šumovitim padinama južnog Jastrepca, nedaleko od Prokuplja, stoji jedan od najtajanstvenijih i najlepših manastira Toplice – manastir Ajdanovac, posvećen svetom velikomučeniku Georgiju. Ovaj duhovni biser smešten je u istoimenom selu, a njegova istorija prožeta je legendama, stradanjem i obnovom.

Prema predanju, selo i manastir ime duguju turskom begu Ajdanu, koji je, nakon što je čudom spašen od smrti, u znak zahvalnosti primio monaški postrig i ostao kraj svetinje. Iako se tačan datum nastanka ne zna, na osnovu arhitekture i očuvanog živopisa pretpostavlja se da potiče iz doba Nemanjića – verovatno iz vremena kralja Milutina, ili neposredno nakon turskog osvajanja Balkana.

oglas

Natpis u crkvi svedoči da je Ajdanovac izvorno bio metoh manastira Naupare i da je živopisan 1492. godine zaslugom igumana Danila i Mateja. Tokom vekova, manastir je bio ne samo duhovni, već i prosvetni centar, poznat po školi i prepisivačkoj delatnosti. Pominje se i u turskim tefterima XV i XVI veka.

Kao i mnoge srpske svetinje, i ovaj manastir je više puta stradao. Prvo veliko razaranje zabeleženo je u XVII veku, a nakon Prve seobe Srba 1690. godine Arnauti su opustošili imanje. Ipak, prema narodnom predanju, turski beg Ajdan sprečio je potpuno uništenje, pa je manastir po njemu dobio ime.

Nakon dugog perioda propadanja, Ajdanovac je obnovljen tek krajem XIX veka, uz veliku podršku kralja Milana Obrenovića, koji je podigao nove konake i česmu. Austrijski putopisac Feliks Kanic 1899. godine zapisao je da je Ajdanovac tada „jedina bogomolja u celoj oblasti“.

U Prvom svetskom ratu manastir ponovo strada – Bugari su spalili konake i opljačkali svetinju. Ipak, nakon rata, konaci su ponovo podignuti, a 1936. godine manastir je obnovio i svoj monaški život.

Crkva je jednobrodna građevina sa istočnom apsidom, pripratom i tremom. Živopis iz 1492. godine, delo majstora sa prostora severne Grčke, delimično je sačuvan i restaurisan krajem XX veka. Posebnu vrednost čuvaju i bogoslužbene knjige iz XVIII i XIX veka, kao i kivot sa moštima svetog proroka Nauma. Ikonostas u neoklasicističkom stilu dar je kralja Milana. Danas je Ajdanovac pod zaštitom države kao kulturno dobro od velikog značaja (SK 236).

Unutrašnjost manastira – boje vere i vekova

Živopis manastira Ajdanovac, naslikan 1492. godine, nažalost nije u potpunosti sačuvan. Ipak, preostali delovi jasno svedoče o umetničkoj vrednosti svetinje. Odlikuju se živim crtežom i snažnim koloritom, a stil upućuje na samouke, provincijske majstore iz severne Grčke. Najbolje očuvane freske nalaze se na severnom zidu priprate, gde su prikazane stojeće figure svetitelja i svetih ratnika: Sveti Đorđe, Sveta Jelena, Sveti Prokopije i Sveta Marina, predstavljena u borbi sa đavolom – scena retka u srpskom freskopisu.

Južni zid priprate krase dve figure svetitelja i šest medaljona iznad njih, kao i izuzetno emotivna freska Raspeća Hristovog, koja snažno deluje na posmatrača.

U samoj crkvi, posebno u naosu, živopis potiče iz XVII veka. Iako vremenski odvojen od prvobitnog sloja, skladno se uklapa u celinu, dajući hramu umetničku dubinu i slojevitost. Prikazi Velikih praznika i Strašnog suda čine teološko-ikonografski okvir, u kojem se prepliću vizantijska tradicija i lokalni umetnički izraz.